Ebeveynlikte Ekran Kullanımı: Türk Ailelerin Dijital Boşvermişlik Sorunu
Öz/Abstract
Son yıllarda çocukların dijital cihazlara yönelik bağımlılık eğilimlerinde ebeveynlerin sergilediği tutumlar kritik faktörler olarak tartışılmaktadır. Birçok ebeveynin ekranları gündelik hayatı kolaylaştıran birer "sanal arkadaş" veya "susturucu" olarak araçsallaştırması, literatürde yeni bir tartışma alanı açan "dijital boşvermişlik" kavramının sorgulanmasına yol açmıştır. Bu çalışma; ebeveynlerin teknolojiye karşı geliştirdikleri ilgisiz, kayıtsız ve ihmalkâr tutumların çocukların dijital bağımlılık süreçleri üzerindeki etkisini derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Bursa ilinde amaçlı rastgele örnekleme yöntemiyle belirlenen 20 farklı aile ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş ve elde edilen veriler nitel araştırma teknikleri çerçevesinde tematik analiz yöntemine tabi tutulmuştur. MAXQDA 24 nitel veri analiz yazılımı aracılığıyla gerçekleştirilen analizler sonucunda; dijital medya kullanım alışkanlıkları, ebeveyn denetimi, dijital boşvermişlik ve ebeveyn rolü algısı gibi ana tema ve bağlantılı alt temalar yapılandırılmıştır. Bulgular, katılımcıların yaş, cinsiyet ve sosyo-ekonomik düzeylerine göre farklılık göstermekle birlikte, ebeveynlerin çocuklarının dijital bağımlılık riskinin farkında olduklarını ancak çeşitli gerekçelerle dijital ihmal davranışları sergilediklerini ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, dijital bağımlılığın yalnızca çocukların bireysel bir sorunu değil, ebeveyn tutumlarıyla doğrudan ilişkili bir olgu olduğu saptanmıştır. Bu bağlamda, ebeveynlerin dijital okuryazarlık seviyelerini geliştirerek bilinçli bir rehberlik rolü üstlenmeleri ve çocuklara eğitici alternatif etkinlikler sunmaları, sorunun çözümünde ve toplumsal farkındalığın artırılmasında temel stratejiler olarak önerilmektedir.
In recent years, parental attitudes have been discussed as critical factors influencing children's tendencies toward digital addiction. The instrumentalization of screens by many parents as "virtual companions" or "digital pacifiers" to facilitate daily life has led to the exploration of the concept of "digital abandonment," a term that introduces a new dimension to the existing literature. This study aims to examine in depth how indifferent, indifferent, and neglectful parental attitudes toward technology affect children's digital addiction processes. Within the scope of the research, in-depth interviews were conducted
with 20 families selected through purposive random sampling in Bursa, Turkey. The
qualitative data obtained were subjected to thematic analysis to identify recurring patterns
and behaviors. The analysis, conducted via MAXQDA 24 qualitative data analysis software,
structured several main themes and associated sub-themes, including digital media usage
habits, parental mediation and intervention, digital abandonment and the perception of the
parental role, and general parental evaluation. The findings indicate that while awareness
of digital addiction risks varies according to variables such as age, gender, and socioeconomic
status, parents generally tend to exhibit digital neglect behaviors for various
practical reasons. The study concludes that digital addiction is not merely an individual
problem of the child but is a condition directly correlated with parental attitudes. In this
context, enhancing parents' digital literacy, encouraging the adoption of a conscious digital
guidance role, and providing educational alternative activities for children are proposed as
fundamental strategies for addressing this issue and fostering societal development.
Kaynakça/References
Aluş, Y. (2015). Kültürel ve Toplumsal Gerçekliğimiz Açısından Aile Anlayışlarının ve Türk Ailesinin Değerlendirilmesi.
Ana, A., Eider, O., & Isabel, B. (2019). Video games, parental mediation and gender socialization. Digital Education, 100-116.
Anjum, N., Hasan, M., Salma, S. U., Zhao, L., Clemente, M. V., & Sakib, N. (2025). ScreenSafeFuture: A parent-empathetic and pragmatic mhealth application for toddlers’ brain development addressing screen-addiction challenges. https://www. sciencedirect.com/science/article/pii/S2352711024003662 adresinden alındı
Auxier, B., Anderson, M., Perrin, A., & Turner, E. (2020). Parenting Children in the Age of Screens. Washington: Pew Research Center.
Avcı, F., & Er, H. (2019). Dijital Bağımlılığa İlişkin Öğretmen Görüşlerinin İncelenmesi ve Çözüm Önerileri. Language Teaching and Educational Research, 132-159.
Aydoğan, G. H. (2022). Dijital Dünyada Rehber Annelik. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
Bayer, A. (2013). Değişen Toplumsal Yapıda Aile. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 101-129.
Bell, V., Bishop, D., & Przybylski, A. (2015). The debate over digital technology and young people. BMJ.
Benedetto, L., & Ingrassia, M. (2020). Dijital Ebeveynlik: Medya Dünyasında Çocuk Yetiştirmek ve Korumak. intechopen: https://www.intechopen. com/search?query=Benedetto%20%20L.%20ve%20Ingrassia%2C%20 M&refinementList%5BfacetingYear%5D%5B0%5D=2020 adresinden alındı
Bostancı. (2023). Dijital Dünyada Ebeveynlik. TRT Akademi.
Braun, V., & Clarke, V. (2019). Psikolojide Tematik Analizin Kullanımı. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi.
Chamanadjian, C., & Richards, M. (2024, September). iMind: The Effect of Electronic Media Device Use on Mental Health in Children. jaacapconnect: https://jaacapconnect.org/ article/123158-imind-the-effect-of-electronic-media-device-use-on-mental-health-in-children adresinden alındı
Chaudron, S., Di Gioia, R., & Gemo, M. (2018). Young Children (0-8) And Digital Technology. A qualitative exploratory study. Publications Office of the European.
Choy, Y. N., Eva Yi, H. L., & Wu, D. (2024). Digital parenting and its impact on early childhood development: A scoping review. https://link.springer.com/ article/10.1007/s10639-024-12643-w adresinden alındı
Çıkman, B., Salman, Ö., & Çalışkan, D. (2017). Adı: Meraklı Soyadı: Çocuk Durum: “Çevrimiçi” Sonuç: “Grooming” “İnternette Çocuk İstismarı”. Güncel Pediatri, 65-70.
Daniela, L., & Rudolfa, A. (2018). Learning Strategies and Constructionism in Modern Education Settings. https://www.igi-global.com/gateway/chapter/207947 adresinden alındı
Eichen, L., Hackl-Wimmer, S., Rettenbacher, K., Paechter, M., & Rominger, C. (2021). Families’ digital media use: Intentions, rules and activities. British Journal of Educational Technology, 2162-2177.
Elias, N., & Bar Lev, Y. (2020). Digital Parenting: Media Uses in Parenting Routines during the First Two. Studies in Media and Communication, 43.15
Elias, N., & Lemish, D. (2021). Parents’ Social Uses of Mobile Phones in Public Places: The Case of Eateries in Two National Contexts. International Journal of Communication, 9-11.
Geurts, S. M., Koning, I. M., Vossen, H., & Eijnden, R. J. (2022). A Qualitative Study on Children’s Digital Media Use and Parents’ Self-interest. USA.
Goodwin, K. (2021). Dijital Dünyada Çocuk Büyütmek. (T. Er, Çev.) İstanbul: Aganta Kitap.
Gökçearslan, Ş., & Durakoğlu, A. (2014). Ortaokul Öğrencilerinin Bilgisayar Oyunu Bağımlılık Düzeylerinin Çeşitli Değişkenlere Göre İncelenmesi . Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 419-435.
Havi, N., Samaha, M., & Griffiths, M. (2019). The digital addiction scale for children: Development and validation. https://www.liebertpub.com/doi/full/10.1089/ cyber.2019.0132 adresinden alındı
Hossen, S. (2022). Smartphone addiction in children: How are parents responsible for it? https://dspace.bracu.ac.bd/xmlui/bitstream/handle/10361/18347/The%20 Daily%20Star%20%2811.10.2022%29.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden alındı
Karslı, E. (2019). Modernleşme Sürecinde Çözülen Aile Yapısı ve Kadının Yeniden İnşası. Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi .
Kırık, A. M. (2014). Aile ve çocuk ilişkisinde İnternetin yeri: nitel bir araştırma. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi.
Korkmaz, N. H., Demir, F., Öztürk, İ. E., & Mutlu, S. U. (2023). Ortaokul öğrenci velilerinde Dijital Ebeveynlik Farkındalığı ve Fiziksel Aktivite Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 405-418.
Liu, F. (2023). The Role of Electronic Products in Children’s Family Education and Its Advantages and Disadvantages. International Journal of Education and Humanities, 148-151.
Lupton, D., Pedersen, S., & Thomas, G. M. (2016). Parenting and Digital Media: From the Early Web to Contemporary Digital Society. https://compass.onlinelibrary.wiley. com/doi/abs/10.1111/soc4.12398 adresinden alındı
Manap, A., & Durmuş, E. (2021). Dijital Ebeveynlik Farkındalık Ölçeğinin Geliştirilmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 150.
Mate, G., & Daniel, M. (2024). Normal Efsanesi. İstanbul: hep kitap.
Merdin, E. (2017). Young children’s electronic media use and parental mediation. Ankara: ODTÜ.
Odgers, C. (2019). Why Digital Tools Have Not Yet Revolutionized Adolescent Health Research and What We Can Do. Journal of research on adolescence : the official journal of the Society for Research on Adolescence, 678.
Papadakis, S., Aleksandraki, F., & Zaranis, N. (2021). Mobile device use among preschool-aged children in Greece. Education and Information Technologies , 2717-2750.
Rehbein, F., & Baier, D. (2013). Family-, Media-, and School-Related Risk Factors of Video Game Addiction. Journal of Media Psychology, 118-128.
Sarı, G., & Sine Nazlı, R. (2023). Handbook of Research on Perspectives on Society and Technology Addiction. IGI Global. https://books.google.com.tr/books/about/ Handbook_of_Research_on_Perspectives_on.html?id=YOyvzwEACAAJ&redir_esc=y adresinden alındı16
Sikandar, B., & Kavitha, K. (2021). Digital Parenting: Issues, Challenges and Nursing Implications. Journal of Pediatric Surgical Nursing, 100-104.
Sönmezer, Z., & Balcıoğu Ayhan, B. (2023). Dijital Medya Ve Ekrana Emanet Edilen Çocuklar. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 54-70.
Steyer, J. P. (2012). Facebook Çağında Çocuk Büyütmek. (A. Birkan, Çev.) İstanbul: Doğan Kitap.
Süral, S. (2022). Teachers’ Views on Digital Addiction among Preschool Students. https:// perrjournal.com/index.php/perrjournal/article/view/109 adresinden alındı
Şen, G. (2024). Modernleşme Sürecinde Dijital Medyanın Aile Üzerindeki Etkileri. Kaide Dergisi, 10.
Vijayakumar, N., & Pfeifer, J. (2019, Ağustos). Self-disclosure during adolescence: exploring the means, targets, and types of personal exchanges. National Library of Medicine: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7130455/ adresinden alındı
Yavuzer, H., & Demir, İ. (2016). Yeni Kuşak Anne-Babalar ve Çocukları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Zhao, P., Bazarova, N. N., & Valle, N. (2023). Digital parenting divides: the role of parental capital and digital parenting readiness in parental digital mediation. https:// academic.oup.com/jcmc/article/28/5/zmad032/7248678 adresinden alındı